De eerste olifanten in Artis.
Jack (I)
In 1839, één jaar na de oprichting van Artis, kwam de eerste olifant naar de dierentuin. Jack, zoals hij heette, kwam uit een reizende menagerie, een soort mobiele dierentuin zoals die wel meer voorkwamen in die dagen. Na wat problemen met de huisvesting, Jack sloopte uit verveling zijn verblijf, bleef hij voor problemen zorgen en bleek hij een zeer lastige olifantenstier te zijn. Na een succesvolle uitbraakpoging op 8 augustus 1849 werd hij neergeschoten. Jack bleef echter voor altijd in Artis aanwezig: zijn skelet staat sinds december 1849 tentoongesteld in het zoölogisch museum.
Rechts: Gina
Artis kreeg vele olifanten geschonken door een aantal belangrijke personen:
1864; een Aziatische olifant door baron Sloet van de Beelen; In 1895 werd Betsy geschonken door de sultan van Siak; gevolgd door de sultan van Assahan die de anderhalfjaar oude Bringing (Sumatraanse olifant) in 1907 aan Artis schonk. De resident van Lampong, Rookmaker, schonk in 1935 Sabine, India schonk Murugan in 1954 en dezelfde Indiase regering gaf in 1967 olifantenvrouwtje Suseela aan de Nederlandse jeugd als dank voor een inzamelingsactie tegen de honger in India. Tenslotte werd Jumbo door de KLM aan Prins Bernhard geschonken tbv het nieuwe olifantenverblijf.
Oude "dikhuiden" verblijf. Dit is de voormalige paarde-nstal en magazijn welke in 1898 is ingericht voor olifanten en neushoorns (links op de foto is een neushoorn te zien en in het midden een olifant). Het is daarbij echter haast onherkenbaar veranderd. Deze behuizing deed dienst tot begin jaren zeventig van de vorige eeuw waarna het grondig werd verbouwd tot het huidige gebouw.
Onbekende olifant
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Deze oude foto komt voor op een ansichtkaart uit circa 1900. Te zien valt op welke wijze men toen de olifanten hield. Verzorgers waren toen nog oppassers en liepen tussen de olifanten door hetgeen impliceert dat de olifanten getraind werden, iets dat heden alleen nog gebeurt ivm de verzorging. Vermoedelijk werd deze olifant gebruikt voor het tonen van kunstjes en rondritjes, dit was toen heel gebruikelijk.
Op de achtergrond is het oude olifantenverblijf te zien.
Wie weet meer van deze olifant zoals naam, geboorte- en sterfdatum, etc?
Onbekende olifant
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Onbekende olifant
Een prachtige, geretoucheerde, foto uit 1912
Onbekende olifanten
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Wie weet meer van deze olifant zoals naam, geboorte- en sterfdatum, etc?
Olifantendressuur staat op deze kaart en toont dus precies hoe het niet moet. Dieren zijn er niet om ons met "hun" kunstjes te vermaken. Kunstjes die vaak na veel training maar ook met veel mishandeling werden geleerd.
Lange tijd was het in dierentuinen de gewoonte om olifanten te trainen en shows op te voeren. Ook de rondritjes op de rug van een olifant was vroeger de normaalste zaak. Later werd ingezien dat ook olifanten recht hebben op een zo normaal mogelijk leven en waren dit soort taferelen verleden tijd. Althans in Nederlandse dierentuinen want helaas gebeurt dit elders nog wel.
Nog een oude kaart met daarop een afbeelding van twee Aziatische olifanten (Elephas maximus) voor het oude olifantenhuis.
Wie weet meer van deze olifanten zoals namen, geboorte- en sterfdata, etc?
Coba
Sumatraanse olifant (Elephas maximus sumatranus)
Vrouwtje, geboren 1904, gestorven eind september 1935.
Coba kwam op 13 mei 1906 in het bezit van Artis. Zij raakte verlamd als gevolg van een inwendig abces. Op advies van de dierenarts werd zij afgemaakt.
Radjah
Sumatraanse olifant (Elephas maximus sumatranus)
Mannetje, geboren 1919.
Radjah was een legerolifant in het Nederlands Indisch leger (KNIL) en werd in 1929 afgedankt en naar Artis gestuurd. Op 20 oktober 1929 kwam hij met het stoomschip Borneo in de haven van Amsterdam aan. In een krat op een wagen, door duizenden kinderen uitbundig begroet, werd Radjah naar de dierentuin vervoerd alwaar hij in eerste instantie weigerde uit zijn krat te stappen. Na enkele vergeefse pogingingen om de 3 ton zware olifant met touwen eruit te trekken, stapte hij zelf toch maar zijn nieuwe verblijf binnen.
Foto: oude ansichtkaart Artis (jaren dertig) (collectie Gerald Postma)
Wat doet een circus in het verhaal over de olifanten van Artis?
In 1939 toerde Circus Strassburger door Nederland en deed daarbij ook Amsterdam aam. Het oude RAI-gebouw deed dienst als stallen voor de olifanten en daar schonk, op 22 november 1939, Birma het leven aan een olifantje "Geboren In Nederland Amsterdam" oftewel Gina.
Circus Strassburger had Birma geleend van Circus Amar uit Blois en zoals gezegd maakte Strassburger een tournee door Nederland alwaar zij ook Leeuwarden aandeden. De foto hiernaast is genomen in Leeuwarden, de olifant op de foto is onbekend maar het is hoogst onwaarschijnlijk dat een hoogzwangere Birma dit kunstje gedaan kon hebben.
Van half december 1939 tot half november 1940 werden moeder en dochter ondergebracht in Artis omdat zij niet mee konden op de tournee. Artis nam Gina over (voor 1000 gulden, bijeengebracht door het Artis Reddingscomité) en daar bleef zij tot haar dood op 11 mei 1967. Birma ging naar Blijdorp en van daar via Hannover naar de dierentuin in Gelsenkirchen in 1949 waar zij tot aan haar dood in 1982 (op de bijzonder hoge leeftijd van 70 jaar!) bleef.
Op de foto hiernaast de wandeling van Birma met haar kersverse dochter van het RAI-gebouw naar Artis.
Gina
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Vrouwtje, geboren 22 november 1939 te Amsterdam, gestorven 11 mei 1967
Haar naam betekent: Geboren In Nederland Amsterdam
Tijdens een toernee van Circus Strassburger beviel Birma van een dochter. Op dat moment was het circus in Amsterdam en fungeerde het oude RAI-gebouw als stallen alwaar Gina werd geboren. Omdat moeder en dochter niet meer mee konden met het circus werd voor opvang geregeld in Artis. Het Artis Reddingscomité zamelde geld in om Gina te kopen, hetgeen uiteindelijk voor 1000 gulden geschiedde. Nadat haar moeder in november 1940 naar Blijdorp verhuisde bleef Gina alleen achter. Tot aan haar dood bleef zij in Arts
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Een fraaie foto van twee olifantendames voor het oude olifantenverblijf. Deze foto is afkomstig van een houten legpuzzel en toont de situatie van voor de verbouwing in 1974.
Murugan
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Mannetje, geboren 23 jan. 1953 (Malabar, India), gestorven 4 juni 2003 (Amsterdam)
Zijn naam betekent: schoonheid, jeugd
Murugan was een begrip in Amsterdam. Het begon in 1952 toen de kinderen van twee wijkcentra in Amsterdam de Indiase minister-president Nehru een brief schreven met het verzoek om een "Indische mannetjesolifant" want de dierentuin had er geen. De brief werd afgeloten met "kunt u er eentje sturen?" Na een handtekeningenaktie, een grote optocht compleet met namaak olifant kwam in april 1954 het verlossende antwoord: India wilde graag een olifantje naar Nederland sturen, de keuze was gevallen op Murugan, geboren op 23 januari 1953 in de Wynadbossen van Malabar op een olifantenfarm.
Op 24 november 1954 stond de haven van Amsterdam bomvol met kinderen en hun ouders om het olifantje van boord van de Poelau Laut te zien stappen. Vanaf dat moment begon een legende.
Murugan moest, zoals toen de gewoonte was, getraind worden voor het berijden van kinderen. Daartoe werd hij zo snel mogelijk voorzien van een aantal zandzakjes op z'n rug door de dierentuin rondgelopen. Soms mocht hij ook de buurt in en het is tijdens deze tochtjes dat hij beroemd maar vooral berucht werd. Muruagan haalde allerlei kattekwaad uit en jatte van alles wat hij onderweg tegenkwam vooral op de terrasjes waren de kopjes koffie en de suikerklontjes niet veilig. En uiteraard werden de groentewinkels niet overgeslagen.
In de dierentuin zelf was zijn favoriete spelletje om het publiek nat te spuiten. En de fruitstal tegenover zijn perkje moest er ook aan geloven. Soms kreeg hij niets en dan blies hij uit narrigheid een grote hoeveelheid zand en stof over de stal heen.
Inmiddels liep hij dagelijks zijn rondjes door het park met een paar kinderen op z'n rug. Na verloop van jaren werd hij steeds nukkiger en begon ook van alles te slopen onderweg en van tijd tot tijd weigerde hij zelfs om terug te keren naar zijn verblijf. Dit, samen met de veranderde inzichten in het houden van olifanten, zorgde ervoor dat de tochtjes werden gestopt.
Ondertussen was ook duidelijk geworden dat Murugan niet kon paren, niet dat hij onvruchtbaar was, zaadmonsters wezen dat uit maar hij had gewoon nooit geleerd hoe het moest. In de natuur leren jonge olifantjes door te kijken hoe je moet paren maar Murugan was vanaf zijn babytijd in Artis en heeft dit dus nooit gezien.
Na veel trainingen was het de verzorgers gelukt om Murugan in een speciale kooi te laten lopen, een zogenaamde "crush" alwaar de verzorgers zijn zaad zouden kunnen verkrijgen. Helaas overleed hij nog voordat dit zover was en dus heeft Murugan nooit voor nageslacht gezorgd.
De "crush" (lichtgrijs)Murugan had als liefhebberij het omspitten van zijn perk. In april 1984 brak daarbij één van zijn twee meter lange tanden af. De tand was zodanig beschadigd dat de stomp moest worden behandeld. De tand werd recht afgezaagd en voortaan had Murugan een lange en een korte tand. Niet dat dat zijn graaflust ontmoedigde. Ooit groef hij een rioolbuis op en stond vrolijk in deze pijp te blazen en te trompetteren tot grote onsteltenis van bezoekers verderop in het park die gevaarlijke geluiden uit een rioolput hoorden komen. Na dit incident werd het perk van betonnen platen voorzien met daarop een dikke laag zand.
De vijftigste verjaardag van Murugan werd groots gevierd maar hij was toen al ernstig ziek. Diabetes, vermoedelijk hartproblemen, pijn en bloed in z'n ontlasting zorgden ervoor dat de dierenarts in juni besloot dat inslapen het beste voor hem was. Artis wilde dit eerst in het geheim doen omdat men bang was voor heftige emoties maar de verzorgers staken daar een stokje voor. Iedereen moest in de gelegenheid gesteld worden om afscheid van hem te nemen, zo vonden zij. Ook de andere olifanten moesten afscheid kunnen nemen en hebben dat ook gedaan, de dood is voor een olifant net zo belangrijk als voor de mens. Ook olifanten rouwen.
Op 4 juni 2003 werd Murugan uit z'n lijden verlost.
Murugan in 1971
Aziatische olifant (Elephas maximus)
Vrouwtje, geboren april 1971 te Thailand.
Jumbo werd op 15 juni 1971 geschonken door de KLM aan Z.K.H. Prins Bernard en was bestemd voor het nieuw te bouwen olifantenverblijf waarvoor het Comité "Prins Bernhard 60 Jaar" geld inzamelde. Volgens de papieren zou het hier om een 5 maanden oude olifantje gaan maar bij aankomst werd door Artis vastgesteld dat zij slechts 2 maanden oud was! Een zo jonge olifant mocht niet vervoerd worden maar de handelaar rekte haar leeftijd een beetje op en toen mocht het wel.
Voor Artis begon een strijd om Jumbo in leven te houden, diverse samenstellingen vloeibaar voedsel werd uitgeprobeerd om haar maar op gewicht te krijgen. Uiteindelijk lukte dit het beste om room als vet toe te voegen en groeide Jumbo in de eerste 20 weken van ruim 110 naar 270 kilogram.
Jumbo werd tijdelijk gehuisvest in het oude nijlpaardenverblijf naast het olifantenhuis om haar heel langzaam aan de rest van de olifanten te laten wennen. Zij liep regelmatig mee met de verzorger als die bij de andere olifanten moest zijn en zo kon ze rustig aan kennis maken met de anderen.
Ondertussen bleek zij zich heel goed te kunnen vermaken in haar eigen verblijf waabij vooral het waterbassin een favoriete speelplek werd. Ook het klimmen op boomstammen was een leuk tijdverdrijf.
[nadere info volgt]
In oktober 2004 verhuisde Jumbo samen met Suseela naar Ostrava in Tsjechië.