Koninklijk Zoölogisch Botanisch Genootschap

Op 15 juni 1863 werd een plan van dhr Verweij verwezenlijkt: het Zoölogisch Botanisch Genootschap opende haar poorten van een soort landschapstuin met een groot hoofdgebouw, plantenkassen  en enkele dieren.  Alles nog op bescheiden schaal maar spoedig kon een ernaast gelegen perceel grond worden aangekocht.

Al vrij snel kwamen er olifanten naar Den Haag. Op een oude prent uit 1865 staat een olifantenhuis afgebeeld. Het is een eenvoudig in vakwerkstijl opgetrokken gebouwtje met een kleine buiten-omheining. Dit laatste is niet zo erg als het lijkt: de olifanten werden voornamelijk gebruikt voor rondritjes en liepen overdag dus door de tuin. Later werd dit gebouwtje vervangen door een groter gebouw, geheel in Moorse stijl gebouwd. Ook nu weer met een kleine buitenomheining.

Die Moorse stijl is ook terug te vinden in het hoofdgebouw en enkele kleinere gebouwtjes.

De Haagse dierentuin heeft nooit veel dieren gehad. Zo blijkt uit een inventarislijst dat op 31 december 1919 48 zoogdieren, verdeeld over 16 soorten en 385 vogels, 142 soorten, in de tuin leefden. Het was voornamelijk een mooie tuin waarin allerlei evenementen werden georganiseerd, zoals een grote voorjaarskermis. Het hoofdgebouw diende deels als zalencentrum en vele bijeenkomsten, exposities, etc. zijn hier gehouden.

De directie was vrijwel voortdurend in een gevecht om de financiën op orde te houden, hetgeen lang niet ieder jaar lukte. Gelukkig waren er altijd wel lieden die gul allerlei dieren ten geschenke gaven.  Eén van de bekendste én gulste is dhr Rookmaker, resident van Palembang. Regelmatig schonk hij diverse dieren aan de dierentuin waaronder enkele olifanten. Vaak werd het transport vanuit Nederlands-Indië op kosten van de Rotterdamsche Lloyd verzorgd.

Desondanks was er wel de nodige verscheidenheid aan dieren; vogels, reptielen, kamelen, beren, leeuwen, olifanten, diverse soorten apen waaronder chimpansees en orang oetans, verschillende aquaria. Kortom het publiek kon zich goed vermaken. Naast dieren kende de tuin ook nog verschillende plantenkassen zoals de Victoria Regia kas.

Romelus, de leeuw

Langzaam breidt de dierentuin zich uit. In 1925 werden twee zalen toegevoegd aan het hoofdgebouw. Om het geloop tussen de directiewoning, welke in het park lag, en het hoofdgebouw te minderen werd in 1925 een huistelefoon aangelegd.

Uit het jaarverslag over 1925 blijkt dat, behalve de aankoop van Betsy III, er nog vele andere dieren konden worden toegevoegd aan de collectie. Zo schonk jhr. van Reigersberg Versluys een chimpansee, Maaike genaamd. Er werd een nieuwe aquariumzaal geopend met zes aquaria. Voorts werden nog vele vogels gekocht en geschonken, waaronder een pauw, een geelkuif kaketoe, een Amazone papegaai, een sperwer en zelfs een Jan van Gent. Tot de geschenken hoorden ook nog enkele apen en een schildpad.

In augustus 1928 worden een paar wolven verwelkomd en ondergebracht in het Roodkapje huisje (compleet met Roodkapje en grootmoeder). Dit is nu typisch iets voor die tijd. Ook in Burgers Dierenpark bevond zich zo'n Roodkapje huisje (Roodkapje staat er hedentendage nog steeds).

Een zeeaquarium werd in februari 1930 geopend voor het publiek. Ondertussen waren er ook al een marterbeer, een Javaanse panter en de twee tijgers Caesar en Bela aan het bestand toegevoegd.

Er komt in 1930 een nieuw apenhuis, een voliere en er worden jonge leeuwtjes verwacht. De dierentuin is nu op haar hoogtepunt. Men blijft verder zoeken naar bijzondere dieren. Een jaar later komt de eerste zeehond naar Den Haag, aangeboden door een Delftse vishandelaar. Eerst wordt hij in een kleine vijver gezet, in afwachting van de bouw van een heus zeehondenbassin.

Het 70-jarige jubileum wordt bescheiden gevierd, maar de dierentuin is gezond, tenzij er vergunningen worden afgegeven voor het voor-jaarsfeest. Dit levert de tuin namelijk een aanzienlijk bedrag op, nodig voor het kunnen sluiten van de begroting.  Het ledenaantal is, dankzij een verlaging van de contributie, gestegen van 1100 naar 4000.

De tweede wereldoorlog blijkt de doodsteek voor de dierentuin, alhoewel men in de eerste jaren van de oorlog snel herstelt. Er worden zelfs nieuwe dieren aangekocht zoals enkele kamelen in juni 1942. Ondertussen wordt er gekeken naar een eventuele verhuizing van het park. Maar de problemen begonnen pas goed toen de Duitse bezetters besloten een verdedigingslinie dwars door de dierentuin te maken. De dierentuin moest noodgedwongen de poorten sluiten. Op 5 september 1942 was de tuin voor de laatste keer geopend. In de weken erna werden de meeste dieren overgebracht naar Rotterdam en Amsterdam.

Na de oorlog bleef het stil in de dierentuin, een herstart op een andere lokatie zat er niet in. Slechts het hoofdgebouw bleef nog dienst doen als zalencentrum. Uiteindelijk werd deze in 1968 afgebroken.

Betsy I

Over de eerste olifanten, die in het oude olifantenhuis woonden, is niet veel bekend. De eerste olifant die met haar naam in de annalen voorkomt is Betsy I. Zij leefde van 1907 tot begin 1919 in de dierentuin, zie ook: Betsy  Na de dood van Betsy was er geen geld voor de aankoop van een nieuwe olifant. Op het 60-jarige jubileumfeest in 1923 werd iedereen opgeroepen een kleine bijdrage te leveren om de benodigde 5000 gulden bijeen te krijgen. Blijkbaar met gunstig resultaat want in oktober van hetzelfde jaar wordt bekend gemaakt dat, met medewerking van de militaire commandant van Atjeh een jonge olifant naar Nederland zal worden verzonden, verwachte aankomst: begin 1924.

Betsy II

Voorjaar 1924 kwam Betsy II aan in Nederland, als een zeer jonge olifant. Reeds na enkele maanden overleed zij.

Betsy III

Het zit de dierentuin niet mee. Een nieuwe "Betsy" werd gevangen in de zomer van 1924 maar haalde de boot naar Nederland niet. De directie heeft daarna verzwegen dat een tweede olifantenbaby, ook Betsy genaamd, eveneens de boot niet haalde. Men vermoedt dat dit te maken heeft met de voeding van de jonge olifantjes. Een derde olifantje haalt het schip wel. Betsy III was dan ook wat groter en sterker dan de eerste twee en inmiddels had men een betere samenstelling van de melk ontdekt.  Betsy III kwam als een gezonde, ongeveer acht maanden oude, olifant aan in Nederland op 19 april 1925. Zij bleef tot april/mei 1937 in Den Haag, waarna zij naar Engeland verhuisde.

Gebouw Dierentuin in de jaren '50 (oude ansichtkaart, collectie Gerald Postma)

Op 15 juli 1934 arriveert Sambo, een jonge olifant, werderom een geschenk van dhr Rookmaker. Sambo was nog zo jong dat hij nog met de fles gevoerd moest worden. Hij krijgt een aparte box in de stal zodat hij rustig kan wennen aan Betsy III, de andere olifant. Het is niet helemaal duidelijk wat er met Sambo gebeurde maar in 1937 was hij niet meer in de dierentuin. Was hij vroegtijdig gestorven - een normale zaak in die tijd - of verhuisde hij naar een andere dierentuin?

Dora

Dora kwam op 22 april 1937 aan in de dierentuin, opnieuw een geschenk van dhr Rookmaker en ook nu weer gratis vervoerd door de Rotterdamsche Lloyd. Dora reisde met enkele andere dieren, eveneens geschenken voor de Haagse dierentuin. Bij aankomst woog ze 1200 kilogram en het kostte de oppassers enige moeite haar in de olifantenstal te krijgen. Daar staat nu nog Betsy III maar zij zal naar Engeland vertrekken om ruimte te maken voor een olifant uit Ceylon (Sri Lanka).

Betsy IV en Neeltje

Erg origineel waren ze niet met het verzinnen van namen. Op 25 mei 1937 arriveerde een nieuwe Betsy, samen met een andere jonge olifant, Neeltje (3 jaar).  Beiden zijn eigendom van dierenhandelaar Blazer uit Rotterdam en in bruikleen, gedurende de zomermaanden,  afgestaan aan de dierentuin. De olifanten kwamen aan samen met enkele andere dieren uit de Bandoensche Dierentuin. Betsy en Neeltje kwamen echter pas in Port Said (Egypte) aan boord van de ss Palembang.

Oude advertentie Haagsche Dierentuin, 1934, (collectie Gerald Postma)

Aanvankelijk wilde Neeltje niet in het binnenhok en werd daarom samen met Betsy naar Dora in het buitenverblijf gebracht. Dora moest eerst niets weten van het nieuwe duo, maar haar nieuwsgierigheid werd haar de baas en een hartelijke begroeting volgde. De twee nieuwelingen begonnen daarop met de verkenning van hun nieuwe onderkomen.

Hoe het afliep met Dora en Neeltje is niet bekend, wel staat vast dat Betsy in 1938 alleen leefde in de dierentuin. Omdat zij samen met Neeltje in bruikleen was is het denkbaar dat Neeltje later ergens anders naar toe is gegaan. In haar plaats kwam dan waarschijnlijk een andere olifant genaamd Aida.  Omdat Aida enkele "olifant onwaardige streken" uithaalde is het heel goed mogelijk dat zij niet lang werd geleend.

Betsy IV bleef in de dierentuin en is wellicht ooit aangekocht, want toen de dierentuin vanwege oorlogsomstandigheden haar poorten moest sluiten in 1942, verhuisde zij naar Artis, waar zij samen met Gina en Dicky in het olifantenverblijf werd ondergebracht.

In de nadagen van de dierentuin werd Betsy zelfs nog ingezet als lopende reclamebord. Zij bracht namelijk in augustus 1942 persoonlijk een lidmaatschapskaart naar het woonhuis van een nieuwe lid.

Enkele oude foto's en ansichtkaarten van de Haagse Dierentuin

Foto: Oude ansichtkaart, poststempel 1932, collectie Gerald Postma

Foto: collectie R. van Deemter

Victoria Regia kas  Foto: collectie R. van Deemter

Foto: Oude ansichtkaart, poststempel 1931, collectie Gerald Postma